Журналистердің этикалық кодексі ақпарат бостандығының мүддесіне қызмет етуі тиіс

14.09.2026, 15:59

Өркениет әлеміне ұмтылғанда қазақ журналистикасының өткірлігі мен ашықтығы, жеделдігі және жариялылығы ауадай қажет. Қазақ баспасөзінің алғаш қарлығашын ұшырған Алаш зиялылары да мемлекеттің гүлденуіне журналистика арқылы ықпал етуді армандап өткені тарихтан белгілі. Қазір Қазақстан Журналистер одағы қоғамдық ұйымы Қазақстан Журналистер одағының этикалық кодексінің жобасын әзірлеп, оны жаппай талқылау үстінде.

Қоғам алдындағы өз міндеті мен жауапкершілігін терең сезіне білу, іскерлікті, кішіпейілділікті, мәдениеттілікті қастерлеу - журналистің кә­сібіне, күнделікті қызметіне әбден сіңісті болуы қажет. Адал әрі әділ болу - журналист этикасының ең бір игі қасиеті емес пе?!

Осы орайда біз журналистер кодексі жобасын әзірлеу жұмысшы тобының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағы Астана қалалық филиалының төрағасы, «Құрмет» орденінің иегері Мағжан Садыханұлын әңгімеге тартқан едік.

- Мағжан Садыханұлы, журналистің кәсіби парызы дегенді қалай түсінесіз?

- Бүгінгі таңда ашық пікір айту мен сөз бостандығы журналистің негізгі құқығы екендігі айдан-анық. Бұл түптеп келгенде бұқаралық ақпарат құралдары қызметінің бұлжымас шарты дер едім. Кәсіби парыз - баршамызға белгілі журналистің іс-әре­ке­тіндегі кәсіби тәрбиелік қарым-қатынастан бастау алатын міндет. Журналист ар-ұяты оның адами болмысымен бірге өсіп-өнеді. Журналистің ар-ұяты - күллі іс-әрекетінің өлшемі, көрсеткіш нәтижесі іспетті. Егер де журналист тәрбиелік, этикалық заңды­лық­тарды бұзып, оған қайшы келетін іс-әрекет жасаса, ар-ұятының деңгейі төмен екендігі белгілі болады.

Рас, «қоғамды журналист өзгертеді» деп жатады, бұл да - дұрыс пікір, оған еш таласым жоқ. Журналист - әшкерелеуші, сыншы, ақи­қатты айтушы. Алайда қазіргі жағдайда жур­налист жалғыз. Себебі қоғамның, биліктің, мем­лекеттің мүддесін қорғайтын журналис­тің өзі қорғансыз. Оларды қорғап отырған белсендіні көріп отырған жоқпыз. Ал шын мәнінде оның жасап жүрген еңбегінің ма­ңыздылығы, халықтың жүрегіне жеткіземін де­ген ақпараттық ізденісі қандай құрметке болса да лайық.
 
Біздің елде Сенат өкілін қорғайтын бап бар, Үкіметтің лауазымды тұлғаларын қор­ғайтын бап бар, депутатты қорғайтын заң бар. Ал күні-түні елдің қызметімен жүрген жур­на­лист қорғаусыз. Оны ешбір заң да қорғамайды, қоғам да қорғамайды.

Мысалы, шенеуніктерді сынап, олардың маңайына туған-туыстарын топтастырып алатынын айтып, ащы сынды жұрт назарына ұсынып жүрген журналистердің ауыр соққыға жығылып, тіпті өлім аузынан қалғанын бүкіл қоғам біледі. Журналист басында осындай, тіпті бұдан да қиын жағдайлар болып тұрады. Ол камераны сындыру, журналисті итеріп жіберу, кеңседен қуып шығу, оларды сот процестеріне қатыстырмау да бар. Мұндай қоғам - ауру қоғам, мұндай ұстаным билік ба­ғытының демократиядан ауғандығын, әділ та­разыға атүсті қарап отырғанын көрсетеді.
 
Сондықтан да Қазақстан Республикасы журналистерінің этикалық кодексі қабыл­данбайынша, іс оңға баспайды. Бұрынғы Ке­ңес Одағы кезінде де журналиске құрмет ерек­ше болған.Тіпті «тілші келе жатыр» деген сөз бүгінгі «сот келе жатыр» деген түсініктей қа­былданатын. Мұндай баға оның өктемдігіне, озбырлығына қатысты емес, ақиқатты ашушы, ақпаратты таратушы есебінде қабылданғаны­на қатысты айтылған ғой.

- Осы орайда Қазақстан Журналистер ода­ғы журналистердің этикалық кодексінің жо­басын әзірлеуге мұрындық болып, оны екі-үш айдан бері талқылып жатқандарыңыздан ха­бар­дармыз. Сонда бұл кодекс не үшін қажет?

- Кодекс жобасын әзірлеуде әртүрлі алып-қашпа сөздер де айтылып жүр. Кейбір әріп­тестеріміз «кодекстің жобасын Ақпарат ми­нистрлігі әзірлепті» дегенді тілге тиек етеді. Бұл дұрыс емес. Біле-білсеңіз, журналистердің этикалық кодексінің алғашқы жобасы 2000 жылдың басында республика Журналистер одағы мен Журналистер конгресінің сол кез­дегі төрайымы, қазіргі Мәжіліс депутаты Да­риға Назарбаеваның бастамасымен жа­са­лынып, оның мәтіні «Казахстанская прав­да» газетінде кезінде жарияланды.Бірақ басқа­ру органдарынан тиісті қолдау бол­ма­ғандықтан кодекс қабылданбай қалды. Қазіргі жаңадан жасалынып жатқан этикалық кодекстің жо­басын журналистердің қызу талқылауы ал­ғаш Астанадан бастау алып, бұдан кейін Пав­лодар, Алматы, Қарағанды облыстары мен Семей қаласында жалғасты.

Журналистердің этикалық кодексі Батыс елдерінің бірқатар елдерінде, оның ішінде көршілес Ресей мемлекетінде жұмыс істеп жатыр.Сондықтан оған үрке қарайтындай еш­теңе жоқ. Бәрімізге мәлім, Елбасы еңбек қо­ғамына 20 қадам бағдарламалық мақа­ла­сында әрбір қазақстандыққа қамқорлық көрсетуді мақсат тұтқан. Бұл әлеуметтік мә­селенің түйінін шешуге мүмкіндік береді.Жасыратыны жоқ, еліміз Еуропа елдерінің әлеуметтік даму сапасының деңгейіне жа­қындады. Дамудың осындай сатысының бас­пал­дағымен журналистер де биіктеу керек емес пе?! Сондықтан Мемлекет басшысының тікелей тапсырмасымен біздің алдымызға Қа­зақстан Республикасы журналистерінің этикалық кодексін қабылдау міндеті қойыл­-­ған болатын. Дәл бүгінгідей алмағайып за­манда журналистер үшін кодекс ауадай қажет дер едім. Демек, Қазақстан журналистерінің этикалық кодексі ақпарат бостандығының мүддесіне қызмет етуі тиіс.

Журналист этикасы кодексінің негізгі мақсаты жөнінде өз пікірімді айтар болсам, ол өз халқының озық дәстүрінен нәр ала отырып, имандылыққа бой түзеп, қоғамдық мейірбанды да салауатты ортада тәлім-тәрбие алып, өсіп-жетілуге тиіс. Журналист - кәсіп иесі. Сон­дықтан оның әрбір қимылы белгілі бір адами, кәсіби парызбен өлшенуі керек. Кейбір жур­налистер еш нәрсеге жіті мән бермей, кәсіби әдептілік сатының биігіне «өзінің өмір сүру қа­ғидасы» арқылы көтеріліп, кемшіліктер жіберген тұста этикалық кодекс немесе ка­нондар арқылы ақталып жатады.
 
Жасыратыны жоқ, кейде шектен шығу салдарынан кейбір тілшілер тіпті арсыз ата­нып та жатады. Бұл жағдайда өз қатесін дер кезінде түзетуге шешім қабылдамаса, оның алда әлі де талай қиындықтарға тап болары сөзсіз. Журналистер арасындағы мұндай өрескел жайттар көбінесе өзін-өзі жоғары бағалаудан, этикалық тәртіпке бағынбаудан келіп туындайды.

Көп ретте олар өз бойындағы қабілеттің жоқтығын есепке алмай жатып, журналистер барлық кінәні тек кәсібіне арта салады. Сон­дықтан да ең алдымен, журналистика ма­ман­дығын таңдап, оны меңгеру үшін оның ма­ңыздылығы мен қажеттілігін терең сезіну қа­жет. Кәсіби кодекс - еңбек етуші әр тілшінің жұмыс істеу барысында өз-өзін ұстауына қыз­мет етпей ме? Яғни этикалық кодекс - бұ­қаралық ақпарат құралдары өкілдерінің әдеп­тіліктен аспай, еңбектің жақсы көрсеткіш­те­рін көрсетіп, қоғамдағы өз орнын ақтай білуге бастайды. Кодекс пен кәсіби моральдың ара­сында айырмашылық бар. Кодекс моралі қоғамға қызмет етеді. Ал кәсіби мораль па­расаттылыққа бастайды.
 
Демек, журналистің жеке басының тәрбие деңгейін, мәдениеттілігін, әдептілігін, қоғам алдындағы парызын қалай түсінетіндігін аң­ғартатын этикалық кодекстің берері мол. Оның үстіне, журналист этикасы - қоғамда, әлеуметтік ортада БАҚ өкілінің ұстанымымен, қызметімен, сондай-ақ белгілі тұлғалар, ұжымдық топтармен арадағы қарым-қа­ты­настармен тікелей байланысатындықтан оның кәсіби шеберлігіне де ықпал етуші негізгі фактор бола алады. Қоғам және халық ара­сындағы үлкен жауапкершіліктің өзі әр жур­налиске моральдық-этикалық және иман­дылық иірімдерінің игі қасиеттерін игеруді де талап етеді.

Шындығын айтсам, журналистердің этикалық кодексін, кәсіптік әдебін терең бі­ліп, оны зерттеу - Қазақстан журналисти­ка­­сы үшін маңызды мәселелердің бірі. Өйт­кені бұл проблемаға - соңғы жылдары ғана назар аударыла бастағаны болмаса, әлі ғылыми тұр­ғыдан да, кәсіптік шеберлікке қатысты да ба­йыпты ой айтылған жоқ. Ал ұлы ойшыл әл-Фараби этиканы, ең алдымен, жақсы­лық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік бере­тін ғылым деп қарады. Сондықтан оның этика жөніндегі тұжырымдамаларында жақсылық, мейірбандық категориясы басты орын алады. Ғұламаның этикалық ойларынан терең гу­манизмнің лебі еседі, ол адам баласын жа­ра­тылыстың, бүкіл жан иесі атаулының биік шоқ­тығы, сондықтан да оны құрметтеу, қас­терлеу керек деп түсінеді.

- Этика кәсіби моральдың құрылымын зерт­тейтін ғылым десек, журналиске мораль­дық нор­маларды ұстану - ең бір қажетті қасиет екен­ді­гі мәлім. Сонда этикалық кодекс арқылы жур­на­листер өз құқын қорғауға да мүмкіндік ала ма?

- Бұл жерде «кодекс қабылданса, бәрін қалпақпен қағып аламын» деген біржақты пі­кір қалыптаспауы керек.Жоғарыда айт­қа­нымдай, кодекс парасаттылықтың пәр­мені­не айналғанда ғана БАҚ-қа деген қоғамдық көзқарастың құдіреті артады. Осы орайда ең бірінші, журналистердің этикалық кодексі университетте білім алып жатқан болашақ журналистер үшін ауадай қажет екендігін естен шығармағанымыз жөн. Кодекс кі­тап­шасы сол студент жастардың қолында жүруі керек емес пе?!

Мысалы,этикалық кодекстің жобасын­да мынандай жолдар бар: «Сөз бостандығы мен пікір айту құқығын жүзеге асыру кезінде, журналист өзіне жүктелген қоғамдық жауап­кершілікті толық ұғынып, қоғамдық мүддеге зиян келтірмеуді ұдайы қадағалауы тиіс». Бұл тәртіптілік табиғатын айтып тұрған ақиқат емес пе?! 

Журналистің кәсіби этикасы - ғылым­ның ең кенже салаларының бірі. Оның тарихы тәуелсіздік алған жылдардан бастау алады. Оған дәлел ретінде осы уақытқа дейін жур­налистің кәсіби этикасы жайлы оқулықтар­дың жарыққа шықпауын айтуға болады. Ал педагогикалық мақсатта тек ғылыми мо­но­графиялар қолданылады. Соңғы жылдары Ресей ғалымдары журналистикадағы этика­лық ғылымға шындап көңіл аудара бастады.
 
Журналистердің жазған еңбектері, ең бас­тысы одан шыққан қорытындылары көпте­ген бұқара халықтың мүддесіне тиісті болып та­былады. Себебі бұқаралық ақпарат құрал­дары арқылы қоғамның көзқарасы, оқиғаны түсінуі үнемі өзгеріп отырады. Журналиске қойылатын моральдық талаптың қиындығы жоқ, тек талапты дұрыс пайдалана білу қа­жет. Тіпті егжей-тегжейлі қабылданған кодекс­тің өзі журналистің аяқасты тап болған оқиға­сы­на түсінік бере алмауы мүмкін. Бұл кезде тек журналистің кәсіби этикасы мен ар-ұяты ғана маңызды рөл атқарады.

Газет-журнал - бүгінгі ақиқат заманын­да то­лассыз келіп жатқан алуан түрлі мәлімет­тердің топтамасы емес, тақырыптық, идео­логиялық, жанрлық ерекшеліктеріне орай реттеліп, топтастырылып берілетін ақпараттық хабарламалардың күрделі жүйесі. Соңғы жылдары БАҚ жайлы сөз қозғалғанда жур­на­листік этика,баспасөздің этикалық әдебі, яғни кәсіптік әдеп туралы жиі айтылуы уақыт та­лабынан туындап отырған мәселе.
 
Қазақтың біртуар ұлы, ғұлама Әлихан Бөкейханов: «Еуропада газет - ғұмыр айна­сы. Ғұмырда не болса, бәрі газетте көрініп тұра­ды. Газетті оқып, жұрт өзін-өзі көреді, өзін-өзі біледі» . Араға ғасырға жуық уақыт салса да бұл сөз өз мәнін жойған жоқ. Сол баяғы жур­налистердің жанкештілік әрекетпен арқала­ған жүгі әлі жеңілдеген емес. Бүгінгі журналисти­ка пәрменділігі қаншалықты, беделі мен ықпалы қай деңгейде? Мәселенің бір мәнісі осында жатыр.

- Осы ретте журналист мәртебесі жөнінде не айтар едіңіз?

- Егер журналистің мәртебесін арна­йы заңмен, арнайы құжатпен бекітіп белгілей­тін болсақ, онда ол бәрібір журналистің мәртебе­сін, журналистің беделін көтермейді. Жур­налис­тің құзыретін арттыру үшін журналис­тер ең алдымен өздері беделді, абыройлы болуы керек. Қазіргі журналистиканың тоқырап тұрған жағдайының бірнеше себебі бар. Бі­ріншіден, оларға бақылау күшті. Ол абайсызда бірдеңе айтып қалсыншы, оны бірден «ар-намысыма тидің» деп сотқа сүйрейді. Міне, осы ретте этикалық кодекс тілшіге көмекке келері сөзсіз.

Мемлекеттік тапсырыстар, тендерлер мә­селесі оларды тек жағымды дүниелер жазу­ға ғана итермелейді. Бұл журналистің кәсіби деңгейін төмендетеді. Оқырман, телекөрермен журналистен осындай мақала, осындай телехабар алғаннан кейін оған сенбейді. Ақшасы төленген, арнайы тапсырыс мақала­лар өздері-ақ белгілі болып тұрады. Оқырман да жас бала емес. Бәрін бірден ажырата алады. Сондықтан да біз журналист мәртебесін, ең алдымен, қоғам қажетсініп отырған, өте жақсы талдамалы, сыни дүниелер жазып, ақиқатты объективті беру арқылы ғана көтереміз. Ал редакция басшылығы журналиске осындай мүмкіндік, осындай еркіндік беруі керек. Қа­зіргі журналистика деңгейі бұл дәрежеден әл­деқайда төмен.
 
Өткен жиырма жылғы деңгеймен са­лыстырсақ, қазір тіпті бірдеңе жазуға қорқа­тын дәрежеге жетті. Журналиске редактор­дан бастап, бөлім меңгерушілеріне дейін «ананы жазба, мынаны жаз, анау болмайды, мынау болады, ананы мақта, мынаны жақта» деген шек қояды. Сондықтан да журналистің беделі төмен. Журналистер өз аудиториясынан, өз оқырманынан айырылып қалды. Қазіргі қазақстандық кеңістік өзге елдің өнімдерін қанағат тұтып қана жүр. Оларды, әрине, шектеудің қажеті жоқ. Бірақ отандық ақпарат құралдары басқа елдің ақпарат құралдарына бәсекелес бола алуы керек. Сонда ғана жур­налист мәртебесі өздігінен-ақ анықталатын бо­лады.

- Кәсіби міндет баршамызға белгілі жур­на­листің іс-әрекетіндегі кәсіби тәрбиелік қа­рым-қатынастан туындайды. Бұл кәсіби тәр­биелік қарым-қатынаста «кәсіби жауап­кершілік» пен «кә­сіби ар-ұяттың» тығыз байланыстылығы ту­ралы не айтасыз?

- Шындықты қастерлеу, оны білгісі ке­летін қауымның құқығын құрметтеу - жур­налистің мәртебелі міндеті. Осы ретте дана­гөй ғұлама әл-Фараби: «Қайырымдылық екі түр­лі болады: этикалық және интеллектуал­дық. Интеллектуалдық - жанның ақыл-пара­сат­тық жағына жататын, қайырымдылық, мә­селен, даналық, парасат ақыл-ойдың тапқыр­лығы мен өткірлігі, ұғымталдық. Этикалық қа­йырымдылық - жанның ұмтылу жағына жататын қайырымдылық, мәселен, ұстам­дылық, батылдық, жомарттық, әділдік. Жаман қылықтар да осылайша бөлінеді. Этикалық қайырымдылықтар мен жаман қылықтар адам жанында адамгершілік сападан туатын әре­кет­тердің белгілі бір уақыт бойына көп рет қайталануы және оған бой үйренуі нәтижесінде пайда болып, тұрақтайды» деп жазған бо­ла­тын.

Журналист моралі - шынайы ақпаратты тауып алу құқығын шектеп, кедергі келтіріп отырған жөнсіздікке қарсы кәсіби топтар­дың берген жауабы іспетті пайда болған дүние. Жалпы, кәсіби моральды белгілі топтарға қатысты қарастырған дұрыс. Ал норма - кә­сіби моральдың ең алғашқы элементі болумен бірге, мінез-құлық, ар-ожданның қоғамға қа­жетті, ортақ әрі әдеттегі нұсқаларды анықтап, мойындалмаған әрекеттерге тыйым салу се­кілді негізінен сүзгіштің рөлін атқарады.

Журналистиканың даму деңгейі, қоғам арасындағы беделі әрбір басылымның, жеке журналистің қызметіне, баспасөз бостан­ды­ғының қандай дәрежеде пайдаланылып жүргеніне тікелей байланысты. Демек, біздің елде демократия орнады деп сөз бостандығын теріс пайдаланып, кез келген ақпаратты жа­рия етуге болмайды. Журналист әдептілігінің бір міндеті - адалдық. Осы міндетті шын мәнін­де орындайтын журналист ешқашан да өзінің қызметі беретін мүмкіндіктерді жеке басы­ның немесе туған-туыстарының мүддесі үшін пайдаланбайды. Қандай жағдай болмасын, БАҚ-ты лайықсыз мақсаттарға жету үшін, өзіне ұнамаған азаматтарды қудалау, олардан кек алу үшін пайдалануға жол берілмеуге тиіс. Сонымен қатар журналист оқырман, кө­рермен, тыңдарман, кейіпкер алдында адал­дықты сақтауға тырысу керек. Кей кездерде журналист сұхбат жүргізген уақытта кейіпкер­ге уәде беріп, одан оның жеке басының құпия­сы болып табылатын ақпаратты алады, ал кейін бұл уәдені орындамай, хабарды жария етеді де, кейіпкерді қатты ренжітіп алады. Кейде кейіпкердің өзі берген сұхбатын та­нымай қалатын жағдайлар да болады.

- Енді жаңа қабылданғалы жатқан Қа­зақстан Республикасы журналистерінің эти­калық кодексінің жобасына біршама талдау жа­сап берсеңіз?

- Бұрын журналист үгітші, насихатшы және ұйымдастырушы деп аталып келді, енді оның негізгі қызметі - қоғамды ақпаратпен қамтамасыз ету. Әрбір журналист өзі үшін өзі жауап беруге міндетті, жария етілген әрбір сөзі, әрбір материалы үшін автордың өзі жауапты болады.Мұнымен қатар, журналист жеке басының тәрбие деңгейін, мәдениет­тілігін, әдептілігін, қоғам алдындағы парызын қалай түсінетіндігі кодексте нақтылы ай­тылады.
 
Бұл кодекстің негізгі мақсаты - демо­кратия мен жариялылық жағдайында сөз бос­тандығын теріс пайдалануға жол бермей, журналистиканың мәдениеттілігі мен әдеп­тілік дәрежесін сақтауды қамтамасыз ету бо­лып табылады.Негізі құжаттың жобасы сегіз баптан тұрады. Кодекстің «Кәсіби парыз» деп аталатын бірінші бөлімінде журналистің кә­сіптік этикасының негізгі міндеттері ай­қын­далған. Екінші бапта журналистің әлеуметтік жауапкершілігі, үшіншісінде адалдық және әділдік, төртіншісінде - шыншылдық пен объективтілік. Бесіншісінде - дереккөздер және құпиялық, атыншы бапта- жеке өмірді, ар-ожданды және іскерлік репутациясын құрметтеу. Жетінші бапта - бәсекелестік және ынтымақтастық. Ал сегізінші бапта қорғау және жауапкершілік мәселесі қамтылған.

Қабылданғалы отырған журналистердің этикалық кодексі туралы өз ойымды нақтырақ айтайын. Мәселен, журналистің әлеуметтік жауапкершілігін алайық. Қазіргі кездегі журналист ең алдымен қоғам, оқырман, кө­рер­мен, тыңдарман алдында жауапты, жұрт­шылыққа қызмет етіп, ақпаратпен қамтамасыз етеді. «Журналистің кәсіби қызметі қоғамға және жеке тұлғаның игілігіне, қоғамның тұ­рақтылығы мен демократиялануына, Қа­зақ­станның көпұлтты халқының әлеуметтік өрлеуі мен бірігуіне бағытталуы тиіс» [2.3]. 

Шындығында, журналист бүкіл қоғам үшін қызмет жасайды, яғни адамдардың жа­ңалыққа деген сұранысын қанағат­тандыра­ды. БАҚ-тың аудиториясы өте кең, олардың та­рататын хабарларының жетпейтін жері жоқ. Сондықтан да журналист өзінің қызметін ойдағыдай атқаруға тиіс. Бұл үшін ол өзінің мамандығын терең меңгеріп, шеберлікпен жұмыс жасау керек. Журналист әлеумет мүд­десін көздейді, халықтың мүддесіне жат, Кон­ституцияға, демократияға қайшы келетін нәр­селер журналист үшін де жат болу керек. Журналист моральдық, этикалық жанынан таза болуға тиіс, сонда ол өз жұмысын жақсы атқарады.
Жоғарыда айтылғандай, журналист мін­деті - мемлекеттік, қоғамдық маңызы зор оқиғалар жөнінде дер кезінде ақпарат беру. Ол қоғам алдында ұсынып отырған хабары үшін жауапты болады, демек, оның баспасөз, те­левизия немесе радио арқылы таратқан жа­ңалығы шындыққа сай болуға тиіс. Сонымен қатар «БАҚ туралы» заңда және кодексте көрсетілгендей, баспасөз, теледидар, радио арқылы қоғам мүддесіне сай келмейтін, жеке азаматтардың Конституцияда кепілдік бе­рілген құқықтарын бұзатын ақпаратты жа­риялауға жол берілмейді.

Журналистер этикасының тағы бір мін­де­ті - шыншылдық және объективтілік. Жур­налист еңбегіне қойылатын негізгі, маңызды талаптардың бірі - ақпараттың шыншыл, әділ болуы. Қызметкері өзі жария еткен хабар-ошары арқылы өмірдің көрінісін жасайды, бұл көрініс шындыққа сай болу үшін, журналист болған оқиға, фактіні сол күйінде, өңін ай­налдырмай, өзгертпей, еш нәрсе қоспай оқыр­ман, көрермен, тыңдарманға жеткізуге тиіс. Сонда ғана адамдар орын алған өзгерістер, құ­былыстар туралы нақты түсінік ала алады. Әрине, фактілер жағымды да, жағымсыз да болады, сол себептен шыншыл, әділ болу оңайға түспейді. Бірақ журналист мамандығы осыны талап етеді, демек, журналист фактіні іріктеу, бағалау, өңдеу, тарату кезінде объек­тив­тілік принципін басшылыққа алуға тиіс.
 
«Тура биде туған жоқ» дегендей, журналист болған жайға, фактіге әділ көзбен, шыншыл­дықпен, ешқандай бөтен ықпалсыз қарап, сал­қынқандылықпен таразылау керек. Жур­налист бүкіл қоғам үшін қызмет етеді, соған жауап береді, сондықтан ол белгілі бір топтың, таптың мүддесін емес, бүкіл қоғамның мүдде­сін көздеуге тиіс. Журналистің қоғамдық ма­ңызы бар ақпаратты жасыруға, фактіні бі­реу­дің пайдасына бұрмалауға құқығы жоқ. Де­мократиялық жолға түскен мемлекетте фактіге, жаңалыққа деген көзқарас өзгеше бо­лады. Сөйтіп, журналист шыншылдық пен объек­тивтілік міндетін басшылыққа алу ке­рек.

- Журналистік этика кодексінің жобасын­­-да әлеуметтік жауапкершіліктің айтылуын қа­лай түсіндіресіз?

- Ең алдымен журналист материал­­ды жазбас бұрын фактіні тәптіштеп тексеріп алуы керек. Өйткені фактілерді бұрмалау, ешбір дәлелі жоқ пікірлерді жария ету, ойдан шыға­ру, өтірік ақпаратты тарату сияқты нәрселер­ден аулақ жүріп, арына кір келтірмей, ұятқа қал­мау керек. Кемшілік, қате жіберіп қалған жағдай­да журналист міндетті түрде газет-жур­нал, теледидар немесе радио арқылы кешірім сұрап, кемшілікті мойындап, теріске шыға­ратын материалды жариялауға тиіс.

Жеке адамның ар-намысы мен мәртебе­сін қадірлеу - журналист парызы. Журналист өз қызметін атқару барысында адамдардың құқықтарын қорғап, адамның жеке басын құрметтеуге тиіс. Адамдардың жеке құ­қық­тарына Конституцияда кепілдік берілген: «Қазақстан Республикасы адамды, оның өмі­рін, бостандығы мен ажырамас құқығын ең қымбат қазына деп таниды және өз қызметін азамат пен қоғам мүдделері үшін жүзеге асы­рады» немесе: «Адамның және азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға болмайды» [6]. Кез келген журналист қоғам үшін қызмет етіп, оның жеке азаматтарын сыйлауға міндетті, өз қызметінің объектісі болған адамдардың ар-ожданы мен адамдық мәртебесін қадірлеуге, олардың жеке өміріне араласпауға тиіс. Миллиондаған аудиториясы бар, ықпалы өте зор баспасөз, телевизия мен радио арқылы жеке адамдарға тіл тигізіп, жала жабудың келтірер зияны өлшеусіз. Даулы мәселелер туралы жазғанда журналист өте сақ, әдепті болуға тиіс, кінәсі анықталған азамат­тар жөнінде ақпарат жариялаған кезде де сөз­дерді таңдап, неғұрлым сыпайы болғаны дұрыс.
 
Жалпыадамзаттық құндылықтарды құр­меттеу арқылы журналистердің басшылық­қа алар келесі міндеті - кәсіби ынтымақтас­тық. Журналист әрдайым өз мамандығының бе­делін көтеруге ұмтылу керек. Бұған жету үшін журналистерге моральдық, материалдық жа­ғынан жағдай жасалуы тиіс.
 
Журналист этикалық кодексті қашан­да құрметтеуге, оны аяқасты етпеуге тиіс. Жаз­ған жарияланымдары қаншалықты сәтті шы­ғып, ел ықыласына бөленген сайын ол сонша­лық кішіпейіл, елгезек, адал бола түсуі керек. Се­бебі журналист мамандығының бір ерекше­-лігі, ол үнемі елдің көзінде, халықтың бақы­ла­­уына болатындығы. Оқырман жур­­­на­лис­тің жазған әрбір мақаласына баға беріп отырады. Оның жазған дүниелерінен менменсіген, мақтанған сыңай байқалса, автордың өзінен бұрын оқырман дереу сезіп қояды. «Біреу болмаса да біреулер сырттай бақылап отыр» дегенді журналист естен шы­ғар­мауы керек. Сондықтан журналист адам өзі­нің жеке ба­сының мүддесін ешқашан да қо­ғамдық, ха­лықтық ортақ мұраттан жоғары қоймайды.

Өз міндеті мен жауапкершілігін терең сезіне білу, іскерлікті, кішіпейілділікті, мә­дениеттілікті қастерлеу - журналистің кә­сібіне, күнделікті қызметіне әбден сіңісті бол­ған этикалық қасиет болып табылады. Адал әрі әділ болу - журналист этикасы­ның ең бір игі қасиеті. Өмірдің объективтік шын­дығын көпке жеткізуші, сол арқылы қоғам­дық пікірді қалыптастырушы, төртінші билік иелерінің ешқашан да өтірік айтуға, жалған ақпарат таратуға қақысы жоқ. Бұл екінші жағынан журналист этикасының да қастерлі қасиеті болып табылады. Қазақта «Айтпаса, сөздің атасы өледі», «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген тамаша сөздер бар. Бұл адал журналистің қашанда ұстанатын қағидасы іспетті болуы қажет.

- Бізде үйсіз-күйсіз жүрген журналистер көп. Көбі пәтер жалдап тұрады. Олардың жай-күйі болашақта шешіледі деп ойлайсыз ба?

- Рас, тілшілердің әлеуметтік тұрмыстық жағдайы өз деңгейінде қорғалмаған. Сон­дықтан «Тұрғын үй қатынастары туралы» заң­ға түзетулер енгізіліп, журналистерге де пәтер алуда жеңілдіктер қарастырылғаны жөн. Бұл жөнінде журналист - Сенатор Жабал Ерғалиев жақсы бастама көтеріп, қолжетім­ді баспана бағдарламасында журналистер ұмыт қалмауы керек деген жанайқайының жөні 
бар. Үкімет халық қалаулысының сөзіне құлақ асар деген ойдамыз.

Осы ретте жас журналист мамандарды әзірлеу тұрғысында да ойымды айта кетсем. Бұл күнде газеттерге де, теледидарға да ізде­нім­паз, іскер жас журналистер керек-ақ. Ал оны оң шешудің нәтиже беруін келешекті ой­лайтын басшы, қосшы азаматтар бірлесе, ақыл­даса шешетін кез келді. Себебі газеттер, теледидар - өмір айнасы, халықтың тілі, үні ретінде жемісті жұмыс жасауы керек. Ол - журналистер қолымен, шеберлігімен жаса­ла­тын абыройлы да жауапты жұмыс.
 
БАҚ өкілдері «Халықтың көзі, құлағы һәм тілі» болуда хал-қадерінше еңбектеніп жа­тыр. Ал олқылықтарға келсек, еліміздегі өзге де көп­теген ақпарат құралдарына тән өткір әрі шы­найы сынның жоқтығы, журналистік зерттеулердің аз жүргізілуі қынжылтады. Тек «Ас­тана» телеарнасында берілетін «Ақиқат алаңы» бағдарламасына қазір көрермендер көп назар аударуда. Бұл бағдарлама «Нұр Отан» партиясының жанындағы партиялық бақылау комитетінің төрағасы Боран Рақым­бековтың тікелей басшылығымен жүзеге асып отыр.Мұнда сыбайлас жемқорлықтың нақ­ты дә­лелдеріне журналистік зерттеу жасалына­ды. Ше­неуніктер сынға алынады.

Тағы бір айтатын нәрсе, телеарналарда тілге жүйрік, әдеби жазуға сауатты өзге маман­дық иелеріне телевизиялық жұмыс­тардың қыр-сырын үйретіп, оларды тәжірибеден өткізу арқылы қолдан маман жасап, дайындау жиі кездеседі. Бұл сол маманның әрі қарайғы ізденуі мен жұмысын жандандыруына бай­ланысты кейде сәтті, кейде сәтсіз аяқталып жатады.

Меніңше, «оқып журналист болу» деген ұғымның өзі қызық естіледі. Шығармашы­лықтың өзге саласы сияқты журналистика да белгілі бір шеңберге сыймайды, белгілі бір қағидаға бағынбайды. Дегенмен кәсіптің түрі болып қалыптасқаннан кейін болар, сол бағытта арнайы білім алған адам журналистік қызмет атқару керек дегенге құлағымыз әбден үйренісіп қалған. Ал енді сол оқыған жур­на­лис­тердің аз болуына себеп көп. Солардың бастысы - біздің жағдайда мамандықты иге­рудің қолжетімсіздігі. 
Өзге олқылықтарын қайдам, ақпарат құралдарының көзге ұратыны толыққанды - «қоғамдық қару» бола алмай отырғандығы. Әлі күнге дейін халықтың сенімін ұялата ал­ма­ғандығы. Қазір журналистер сенсацияға әуес. Ақпараттың салмағынан гөрі, санына көбірек көңіл бөлетіндігі.
 
Жалпы, баспасөздің, теледидардың негізгі тақырыбы - қашан да жасампаз замандаста­рымыз, олардың тұрмыс-тіршілігі, халқы­мыздың береке-бірлігін бүгінгіден де көбірек, байыпты түрде жазып-көрсету екендігін есте ұстау, сол бағытта жұмыс жасау - баршамыз­дың басты міндетіміз, қаламгерлік парызымыз деп білемін. 

Журналист - қоғамды тәрбиелейтін, көпке үлгі көрсететін мамандық иесі. Былайша айт­қанда, ел зиялыларының қатарында. Сон­дық­тан да журналистердің этикалық кодексін қа­былдау арқылы ғана біз журналистің беделі мен абыройын одан әрі көтеретін боламыз.

- Әңгімеңізге көп рақмет!

Сұхбаттасқан Айхан Шәріп

  • Tweet

Пікірлер (46)

  • f4cu8Q fjrgipsyctkz, [url=http://mosxwhjnxqym.com/]mosxwhjnxqym[/url], [link=http://zgddeafvlwba.com/]zgddeafvlwba[/link], http://wgakccoemcvs.com/

  • Thiiknng like that shows an expert at work

  • Good point. I hadn't thuhogt about it quite that way. :)

  • Wow! Great tnhinkig! JK

  • Now we know who the sseinlbe one is here. Great post!

  • I never thohugt I would find such an everyday topic so enthralling!

  • A few years ago I'd have to pay someone for this inofrmatoin.

  • 6QDtMQ Great post.Thanks Again. Want more.

  • JYIeHp Thanks a lot for the post.Really thank you! Cool.

  • J0cEdC This is one awesome blog. Much obliged.

  • KoNHJ4 Thanks again for the blog article.Much thanks again. Great.

  • NktddG I value the blog post.Really looking forward to read more. Really Cool.

  • rt2W1A I really liked your blog article.Thanks Again.

  • Im grateful for the article post.Really thank you! Fantastic.

  • A round of applause for your blog post. Will read on...

  • DZo8Da Muchos Gracias for your post.Really looking forward to read more. Will read on...

  • eZ62yv Thank you for your post.Really looking forward to read more. Really Great.

  • 5iUuAS A round of applause for your blog article.Really looking forward to read more. Keep writing.

  • 1NI578 I cannot thank you enough for the blog article.Really thank you! Awesome.

  • 8lpddk Say, you got a nice article.Thanks Again. Keep writing.

  • RUM0ph I cannot thank you enough for the blog.Much thanks again. Fantastic.

  • MEJ2bo Thanks so much for the article post.Really thank you!

  • A4jqYf I loved your blog post. Much obliged.

  • 8HU4rX Im thankful for the article post.Really thank you! Cool.

  • 1sbTcA Thanks so much for the blog post.

  • eVjFyB A round of applause for your post.Really looking forward to read more. Fantastic.

  • 80yc9d Really appreciate you sharing this blog.Really looking forward to read more. Want more.

  • M1UmQ3 Thank you ever so for you post.Thanks Again. Will read on...

  • Pva4c4 Say, you got a nice blog article. Keep writing.

  • Jh5eh6 I loved your article.Really thank you! Will read on...

  • 6GqJoN Thanks for the post.Much thanks again. Keep writing.